SOĞUK ZİNCİRİN YÖNETİMİ“Soğuk Zincir” istenilen miktarda etkin aşının, ihtiyacı olan kişilere doğru sıcaklıkta ulaşmasını sağlayan, insan ve malzemeden oluşan sisteme verilen addır. Aşılar çok sıcak veya soğuk ısılara maruz kaldıklarında etkinliklerini kaybeden maddeler oldukları için soğuk zincir sistemi gereklidir. Kullanılan aşılar etkin değilse aşı uygulamanın hiçbir anlamı yoktur.

Soğuk zincir sisteminin iki temel bileşeni şunlardır:

• Aşı depolamayı ve dağıtımını yönetecek insan
• Aşıların depolanmasında ve dağıtılmasında kullanılacak malzeme.

İnsanlar soğuk zincir sisteminin son derece önemli bir parçasıdır. En iyi ve en modern araç-gereçler mevcut olsa bile, eğer insanlar araç-gereçleri gerektiği gibi kullanamıyorlarsa soğuk zincir etkili olmayacaktır. Aşağıdaki şekilde soğuk zincir sistemi şematik olarak gösterilmiştir. Aşının üreticisi ile aşının uygulanacağı kişi arasında birçok adım vardır. Aşı teslim alınırken, buzdolabında veya soğuk hava depolarında depolanırken, bir yerden bir yere nakledilirken, yani soğuk zincir sisteminin bütün aşamalarında doğru sıcaklıkta tutulmalıdır.

Bir aşının etkinliğini üretiminden kişiye uygulanıncaya kadar koruyan insan ve malzemeden oluşan sisteme “soğuk zincir” sistemi denir.
Yukarıdaki basamaklardan birisinde olan aksama ürünün etkinliğini kaybetmesine yol açacak ve o basamaklardan sonra kurallara uyulsa bile aşılara olan zarar geri dönüşümsüz olacaktır.
Aşılama pratiğinde en önemli konu “aşılanan kişiye uygulanan aşının etkili olduğundan emin olunmasıdır. Aşıların inaktive olmasında iki önemli faktör vardır. Bu faktörler, zaman ve sıcaklıktır.
Bütün biyolojik ürünler üretim tarihinden itibaren uygun ısıda saklansalar bile geçen zamanın etkisiyle etkinliğini yavaş yavaş kaybederek son kullanma tarihinde etkinliklerini kaybederler. Soğuk zincirin yönetimi Soğuk zincirin yönetiminde ilk etapta aşağıdaki konularda yetkin olunması gerekmektedir;

• Soğuk zincir malzemesinin gözden geçirilmesi
• Soğuk zincir ile ilgili malzemenin bakım ve onarımı
• Soğuk zincir acil durumları için plan yapma
• Soğuk zincir malzemesinin gözden geçirilmesi

Soğuk zincir malzemeleri aşağıdakileri içerir:

• Soğuk odalar, buzdolapları ve derin dondurucular
• Aşıların nakledilmesinde kullanılan kaplar (özel yapım aşı nakil kapları ya da koliler)
• Termometreler ve ısı izlem-kayıt cihazları
• Nakliye araçları

Soğuk zincir malzemelerinin gözden geçirilmesi sırasında “Yeteri kadar soğuk zincir malzemesinin olup olmadığı, varsa iyi durumda olup olmadığı” sorgulanmalıdır.

Soğuk zincir malzemeleri hakkında aşağıdaki soruların yanıtlarını vermeliyiz.

• Soğuk odalar, buzdolapları ve derin dondurucular
  • Aşı depolamak için yeterli yer var mı?
  • Derin dondurucu yeteri kadar buz aküsü dondurmakta mıdır?
  • Sıcaklık etkili ve düzenli bir şekilde kontrol edilmekte midir?
• Aşı nakil malzemeleri
  • Yeterli sayıda koli var mı?
  • Yeteri kadar strofor ve buz aküsü var mı?
  • Koliler iyi durumda mı?
• Termometreler ve ısı izlem-kayıt cihazları
  • Yeterli sayıda termometre ya da ısı izlem-kayıt cihazı var mı?
  • Amaca uygun cihazlar kullanılıyor mu?
  • Termometreler ve ısı izlem-kayıt cihazları iyi çalışıyor mu?
• Nakliye
  • Nakliye nasıl yapılıyor?
  • Diğer nakliye seçenekleri nelerdir ve en etkili nakliye yolu hangisidir?

Şimdi bu soruların yanıtlanmasında dikkat edilmesi gereken noktalara göz atalım.

• Soğuk odalar, buzdolapları ve derin dondurucular
  • Aşı depolamak için yeterli yer var mı?
    Bu sorunun yanıtını verebilmek için her şeyden önce ne kadar aşının stoklanacağını tahmin etmek gerekmektedir. Aşıların maksimum stoğu soğuk odanın ya da buzdolabı nın hacminin yarısını kaplamalıdır. Eğer yarısından fazlasını kaplarsa aşıların etrafında onları doğru sıcaklıkta tutacak hava dolaşmayacaktır. Aşı depolama yerinin yeterliliğine karar verirken kampanyalar ya da belli dönemlerde oluşabilecek dönemsel stok artışlarını da hesaba katmak gerekir.
  • Derin dondurucu yeteri kadar buz aküsü dondurmakta mıdır?
    Her aşı nakil kabı nakliye sırasında aşıları en iyi koruyacak şekilde buz aküleri ile doldurulmalıdır. Eğer yeteri kadar buz aküsü donduramazsanız, yeterli soğutma kapasitesi elde edilemez. Buz aküleri derin dondurucudan maksimum verim almak amacıyla yatay yüzeyleriüzerine değil, kenar yüzeyleri üzerine istflenmeli ve mümkünse aralıklı olarak dizilmelidir. Böylece her buz aküsü dolaşan soğuk hava ile daha iyi temas eder.
  • Sıcaklık etkili ve düzenli bir şekilde kontrol edilmekte midir?
    Soğuk odalar ya da buzdolapları aşı depolama için +2°C ile +8°C arasında bir iç sıcaklık ayarlayabilirse uygundur. Eğer sıcaklık, verilen aralıktan yukarı çıkar veya inerse buzdolabının normal çalışıp çalışmadığının ya da termostatının iyi ayarlanıp ayarlanmadığının kontrol edilmesi gerekir. Sıcaklığın etkili olarak kontrol edilmesinin en iyi yolu sürekli ısı kaydedici cihazların bulundurulması ya da buzdolabı içinde bulunan bir termometrenin izlenmesidir. Termometre ile ısı izleminde bir asil bir de yedek sorumlu kişiler tespit edilmeli, sabah ve akşam olmak üzere günde 2 kez ısı kontrol edilerek dolap kapağına asılan bir “ısı izlem çizelgesine” kaydedilmelidir.
• Aşı nakil malzemeleri
  • Yeterli sayıda koli var mı?
    Yıllık aşı sevkiyat miktarının önceden tahmin edilerek yeterli sayıda koli siparişinin verilmesi gerekir. Koli ihtiyacının hesaplanmasında dönemsel sevkiyat artışlarının da hesaba katılması gerekir.
  • Yeteri kadar strafor ve buz aküsü var mı?
    Özellikle uzun sürecek nakliyelerde veya sıcak iklimde yada sıcak bölgelere yapılacak nakliyelerde kutuların bütün yüzeylerine strafor tabakaları konması gerekmektedir. Gerekli strafor miktarının da hesaplanarak yeteri kadar stoklanması son derece önemlidir.
  • Koliler iyi durumda mı?
    Aşı nakledilen kolilerin çok temiz ve hiçbir yırtık kısmının ve üzerinde açılmış-kapatılmış izlenimi verecek hiçbir izin bulunmaması gerekmektedir. Kolilerin iç kısmı ve kapakları Buz akülerini derin dondurucuya istfleme şekli yalıtkan bir madde olan stroforla kaplı olmalı, ayrıca koliler üzerinde içerisinde aşı bulunduğu, +2°C ile +8°C arasında taşınması gerektiği ve güneşte bırakılmaması gerektiğini belirten uyarılar olması gerekmektedir. Aşağıda koli üzerine konulacak uyarılar için bir örnek verilmiştir.
• Termometreler ve ısı izlem-kayıt cihazları
  • Yeterli sayıda termometre ya da ısı izlem-kayıt cihazı var mı?
    Soğuk zinciri yönetenlerin veya aşıları muhafaza edenlerin ellerindeki en önemli alet termometredir. Termometreler aşının korunduğu ortamın sıcaklığını herhangi bir zaman ve yerde kontrol etmek için kullanılır. Eğer bir buzdolabında veya derin dondurucuda termometre yoksa aşı tehlikede demektir. Her buzdolabının o andaki sıcaklığını rutin olarak ölçen en az bir termometre olmalıdır. Ayrıca mutlaka yedek termometre de bulundurulmalıdır.
  • Amaca uygun cihazlar kullanılıyor mu?
    Termometreler ısı ölçme yöntemlerine göre üçe ayrılırlar:
    • Mevcut durumdaki ısıyı gösteren termometreler
    • Mevcut durumdaki ve sıfırlandığı andan itibaren ölçülen minimum ve maksimum sıcaklığı gösteren termometreler
    • Isıyı sürekli kaydeden ve mevcut durumdaki ısıyı gösteren termometreler Özellikle sabit durumda bulunan soğuk odalar ya da buzdolapları için, “mevcut durumdaki ve sıfırlandığı andan itibaren ölçülen minimum ve maksimum sıcaklığı gösteren” ve “ısıyı sürekli kaydeden ve mevcut durumdaki ısıyı gösteren termometreler”in kullanılması uygundur.
  • Termometreler ya da ısı izlem cihazları iyi çalışıyor mu?
    Termometreler ile ilgili bir sorun olup olmadığı sürekli araştırılmalıdır. Gerekirse zaman zaman ikinci bir termometre ile sabit termometrenin doğru çalışıp çalışmadığı denetlenmelidir.
• Nakliye
  • Nakliye nasıl yapılıyor?
    Nakliyenin nasıl yapılacağına karar vererek yaptığımız işin ve soğuk zincirin önemi nakliyeyi gerçekleştirenlere anlatılarak uygun bir şekilde yapılıp yapılmadığı denetlenmelidir.
  • Diğer nakliye seçenekleri nelerdir ve en etkili nakliye yolu hangisidir?
    Aşının nakledildiği yere olan bütün nakliye seçenekleri değerlendirilip en hızlı ve etkili
    olanı tercih edilmelidir. Sadece nakliye aracının hızlı olması yeterli değildir. Nakliyenin
    etkili olabilmesi için varış noktasında uygun şartlarda saklanması ve bir an önce alıcıya
    teslim edilmesi de önemlidir. Örneğin bir bölgeye en hızlı ulaşım doğal olarak uçakla
    olabilir. Ancak havaalanında aşılar iyi muhafaza edilmiyorsa ve alıcıya havaalanına
    gidip kolileri teslim almak zaman kaybettiriyorsa, kara yoluyla direkt olarak alıcıya
    teslim bir nakliye daha uygun olabilir.