Tanım
Japon ensefaliti (JE) Asya’da bulunan, sık rastlanan, sivrisinekle bulaşan bir viral ensefalittir. Enfeksiyonların çoğunluğu asemptomatiktir; fakat klinik hastalık gelişen kimseler arasında ölüm oranı %30 gibi yüksek değerlere ulaşabilir. Sağ kalanlar arasında ise nöropsikiyatrik sekel oranı %50 olarak bildirilmiştir. Endemik bölgelerde, çocuklar enfekte olma açısından büyük risk altındadırlar; fakat, meslek, enfeksiyon ile sosyal faaliyete bağlı temas, cinsiyet (muhtemelen temas durumunu yansıtmaktadır), daha önce aşı olunması ve doğal edinilmiş bağışıklık varlığı gibi pek çok faktör enfeksiyon ve hastalık potansiyelinde değişiklik meydana getirir. Yaşlılarda daha yüksek vaka-ölüm oranları bildirilmiştir, çok ufak hastalarda ise ağır sekeller daha sıktır; daha küçük hastaların sağ kalım şanslarının daha çok olması sekel oranının fazlalığını açıklıyor olabilir.
JE virüsü başlıca Culex vishnui kompleksindeki sivrisineklerin sokması ile bulaşır; belli coğrafi bölgelerde vektör türleri değişiklik gösterebilir. Çin’de ve Asya’daki pek çok endemik bölgede, başlıca vektör Culex tritaeniorhyncus’tur. Bu tür, akşamın alacakaranlığından başlayarak şafak vaktine kadar tüm gece boyunca açık havada beslenir; geniş bir konak spektrumu vardır: evcil hayvanlar, kuşlar ve insanlar. Larvalar sulak pirinç tarlalarında, bataklıklarda ve ekili araziler civarındaki ufak durgun su birikintilerinde bulunur. Ilıman bölgelerde Haziran’dan Eylül sonuna kadar vektörler bol miktarda bulunur ve kış aylarında inaktiftirler. Domuzlar ve belli vahşi kuş türleri bulaştırma zinciri içinde viremik amplifiye (yükseltici) edici konak olarak işlev görürler. Sıklık ve görüldüğü yerler JE virüsünün bulaşma zincirini destekleyen doğal çevreler başlıca kırsal ve tarımsal yerleşimlerdir. Ancak, Asya’nın pek çok bölgesinde virüs bulaşması için uygun ekolojik koşullar genellikle kentsel bölgeler yakınında veya içinde de mevcuttur. Bulaşma mevsimseldir ve Çin, Japonya, Kore ve Rusya’nın doğu bölgelerinin ılıman yerlerinde yaz ve sonbaharda ortaya çıkar. Diğer yerlerde hastalığın mevsimsellik özelliği daha geniş bir zaman dilimini kapsar ve yağmur mevsimi ve sulama uygulamalarına göre değişiklik gösterir. JE riski mevsim ve coğrafyaya göre değişiklik gösterir (Tablo 1).

Yolcularda risk
Kısa süreli ziyarette bulunanlarda ve ziyaretlerini kent merkezleri ile sınırlı tutanlarda risk çok azdır. JE’nin endemik veya epidemik olduğu ülkelerde yaşayan yabancılar ve uzun süre kırsal bölgelerde kalan yolcular büyük risk altındadırlar. Bisiklet turları, kamp veya belli mesleki uğraşlar esnasında olabileceği gibi akşam ve gece vakitlerinde korunmasız olarak açık havada kalınan durumlarda yolculuk kısa süreli olsa bile risk büyük olabilir.

KORUYUCU ÖNLEMLER
Aşı
JE aşısı Japonya Osaka’daki Biken firması tarafından üretilmekte ve Sanofi Pasteur tarafından dağıtımı yapılmaktadır. Asya’daki birkaç ülkede daha bu aşı üretilmektedir; fakat bunlar ABD ve Avrupa’da ruhsatlı değildir. Aşı yalnızca JE’nin endemik veya epidemik olduğu bölgelere yolculuk yapmayı planlayanlara veya aktiviteleri kırsal veya tarımsal alanları da içeren yolculara yapılmalıdır. Kısa dönemli (30 günden daha az) veözellikle ziyaretleri kentsel bölgeler ile kısıtlı kimseler JE’ye yakalanma bakımından düşük risk altındadırlar ve genellikle aşı olmaları önerilmez. Her bir yolcunun risk değerlendirmesi yolcunun yolculukla ilgili planları, aktiviteleri ve JE’nin o andaki ziyaret edilen ülke içi hareketlilik düzeyi göz önünde bulundurularak yapılır (Tablo 1).
Önerilen primer aşılanma şekli 0, 7 ve 30. günde subkutan olarak uygulanan üç doz 1.0 mL aşıdan ibarettir. Zaman kısıtlılıkları nedeni ile uzun süreli takvimin uygulanamadığı durumlarda kısaltılmış 0, 7 ve 14 günlük aşı takvimi uygulanabilir. Bir hafta ara ile uygulanan iki doz olağan dışı koşullarda kullanılabilir, fakat aşılananların sadece %80’inde kısa dönemli bağışıklık sağlar. Yeterli bağışıklık yanıtının sağlanması ve gecikmiş advers reaksiyon durumunda tıbbi hizmetlere ulaşabilmek için aşının son dozu yolculuğun başlamasından en az 10 gün önce yapılmalıdır (Tablo2).

Dozların 0.5 mL olması dışında çocuklar için doz uygulama yolları ve aşı takvimi erişkinler ile aynıdır. 1 yaştan küçük çocuklarda aşının etkinliği ve güvenlik durumu hakkında herhangi bir veri yoktur. Korumanın tam olarak ne kadar sürdüğü bilinmemektedir; ancak, ön bilgiler primer bağışıklamadan sonra nötralize edici antikorların en az iki yıl süreyle varlığını koruduğunu göstermiştir. Primer bağışıklama serileri 0.5 mL’lik dozları içeren çocuklarda primer seriden iki yıl sonra 1.0 mL’lik (3 yaşından küçüklerde 0.5 mL) bir rapel dozu uygulanabilir.

Advers reaksiyonlar
Aşıların %20’sinde JE aşıları lokal reaksiyonlar ve hafif sistemik yan etkiler (ateş, baş ağrısı, kas ağrısı) ile ilişkili bulunmuştur. Aşılanmadan sonra, dakikalardan bir haftaya kadar değişen bir süre geçtikten sonra jeneralize ürtiker, anjioödem, solunum sıkıntısı ve anafilaksi gibi daha ciddi allerjik reaksiyonlar ortaya çıktığı gözlenmiştir. Bu tür aşırı duyarlılık reaksiyonları aşıların yaklaşık %0.6’sında gözlenir. Reaksiyonlar noradrenalin, antihistaminik veya kortikosteroidlere yanıt vermişlerdir. Aşılamadan sonraki 30 dakika boyunca aşılanan kimseler gözlem altında tutulmalıdır ve gecikmiş allerjik reaksiyonlar hakkında bilgilendirilmelidir. Tam aşı takvimi yolculuk için ayrılmadan 10 gün öncesinde tamamlanmalı ve aşılananlara bu süre boyunca tıbbi hizmetlere erişebilecekleri bölgelerde bulunmaları önerilmelidir. Daha önce ürtiker anamnezi mevcut olan hastaların daha ciddi alerjik reaksiyon geliştirme riski daha fazla gibi görünmektedir ve aşının yararları ve riskleri tartılırken bu durum göz önünde bulundurulmalıdır. JE aşılarına karşı alerji anamnezi bulunanlarda bu aşının tekrarlanması kontrendikedir.

Dikkate alınması gerekenler ve kontrendikasyonlar
Aşıya karşı aşırı duyarlılığı olduğu bilinen kimseler aşılanmamalıdır. Çoğul allerjileri bulunan kişiler, özellikle alerjik ürtiker veya anjioödem anamnezi olanlar JE aşısına karşı alerjik komplikasyonlar geliştirmek bakımından yüksek risk altındadırlar.

Gebelik
JE’ye yakalanma riski aşılanmanın teorik riskini aşmadığı sürece gebelik esnasında aşılama yapılmamalıdır.

Diğer
Yolculara sivrisinek sokmalarına karşı önlem olarak sineklik bulunan veya klimalı odalarda kalmaları ve eğer böyle ortamlar bulamıyorlarsa cibinlikli yatak kullanmaları ve sinek öldürücü aerosoller ve ilaçlar kullanmaları ve koruyucu giysiler giymeleri tavsiye edilmelidir.